Algemene vragen

Wat is overspannenheid?
Van overspannenheid kan gesproken worden wanneer er een combinatie van een aantal klachten bestaat. Het gaat om emotionele overprikkelbaarheid die zich uit in een labiele stemming, huilerigheid, prikkelbaarheid, chagrijnig of zelfs agressief gedrag. Alles is teveel. De interesse in de omgeving is meestal sterk verminderd; dit uit zich in desinteresse, concentratie-problemen -niets boeit meer- en initiatiefverlies- er komt niets meer uit de handen. Dikwijls bestaan er in – en doorslaapproblemen, eventueel een ander eetgedrag met meer of minder dan normaal eten. Lichamelijke klachten kunnen toenemen: hoofdpijn, buikpijn, maagklachten etc. Door de concentratieproblemen bestaat er veelal een zogenaamde ‘accident-proneness’ oftewel een voorbestemdheid voor ongevallen zoals stoten, struikelen, zaken uit de handen laten vallen, verkeersongevallen door onoplettendheid en bij het werk worden meer fouten dan normaal gemaakt.

Hoe ontstaat overspannenheid ?
Zoals de naam al aangeeft wordt met overspannenheid doorgaans een situatie aangeduid waarbij de hoeveelheid stress voor iemand diens ‘span’kracht overschreden heeft.
De stress kan zijn thuis te hoog opgelopen zijn: huwelijksproblemen, opvoedingsproblemen, financiële –of huisvestingsproblemen etc. Maar het kan ook zijn dat de stress van een werksituatie komt : te veel werk: werkverandering, reorganisatie, langdurige ziekte van collega’s zonder vervanging of een ongunstige werkatmosfeer door conflicten met collega’s of superieuren.

Ook kan het zijn dat de omstandigheden en het werk hetzelfde waren maar dat de spankracht tijdelijk minder was door bv vermoeidheid of slapeloosheid of langdurig minder is doordat het werk niet meer voldoende uitdaging biedt, de interesse verloren is gegaan en het werk daardoor vermoeiender wordt.

Overspannenheid of ‘burnout’?
Deze begrippen worden vaak door elkaar gebruikt. Tegenwoordig is de algemene lijn onder huisartsen en bedrijfsartsen om het begrip burnout te reserveren voor een overspannenheid die langer duurt dan 6 maanden. Er wordt vanuit gegaan dat het in wezen om dezelfde klachten gaat maar dat er bij burnout wel vaker vermoeidheidsklachten en ander lichamelijke klachten kunnen zijn opgetreden die het herstel vertragen. Hierdoor kan de burnout ook op een chronisch vermoeidheidssyndroom gaan lijken.
Ik ben zelf voorstander van een derde begrip nl de chronische overspannenheid. Van een chronische overspannenheid spreek ik als de overspannenheid weliswaar langer duurt dan 6 maanden maar waarbij het herstelvermogen niet is aangetast. Volgt de overspannene adequate herstelrichtlijnen ( het 4-Fasenherstelprogramma) dan volgt er ook een normaal herstel. Dit komt relatief vaak voor.
Ook komt het voor dat de richtlijnen door uiterlijke omstandigheden niet gevolgd kunnen worden- gezinstaken, zorg voor zieken, kinderen, het ontbreken van een arbeids-ongeschiktheidsverzekering bij een ZZP-er kunnen maken dat het programma niet volledig uitgevoerd kan worden en het herstel gefrustreerd wordt. Ook dit noem ik chronische overspannenheid. Het herstelvermogen is niet aangetast maar het herstelvermogen kan om begrijpelijke redenen niet tot ontplooiing komen.
Het begrip ‘burnout’ reserveer ik voor situaties waarbij er sprake is van een aantasting van het herstelvermogen zelf. Zelfs wanneer het 4-Fasenprogramma juist gevolgd wordt dan nog is er sprake van vertraagd herstel. Er bestaat nogal eens een jarenlange overbelasting of een jarenlang ‘displaced’-gevoel waarbij de interesse voor het werk zelf sterk verminderd is. Het werk kan al langere tijd niet meer boeien en met de interesse voor het werk is ook de interesse voor andere zaken uitgedoofd. De prognose van burnout is wezenlijk slechter dan die van (chronische) overspannenheid. Het herstel kan jaren duren.

Wie wordt er overspannen ?
In principe kan iedereen overspannen worden. Indien het stressniveau extreem hoog wordt kan iedereen in principe voor de bijl gaan. Toch zijn er wel mensen die een extra risico lopen.
Sommige mensen zijn nogal perfectionistisch ingesteld of stellen anderszins hoge eisen aan zichzelf. Ze hebben een welhaast aangeboren neiging zichzelf te overvragen. Deze mensen lopen het risico om reeds bij minder extreme stressniveaus overspannen te worden. Die stress roepen ze nogal eens over zichzelf af doordat ze niet op tijd aangeven dat een bepaalde hoeveelheid werk te veel is of dat een bepaalde studie naast het werk eigenlijk te belastend is.

Ook mensen die dit streefniveau niet van zichzelf uit hebben maar die niet goed ‘nee’tegen anderen durven te zeggen kunnen zichzelf verliezen in een bovenmatige hoeveelheid activiteiten. Bij weer anderen bestaan er religieuze drempels om ‘nee’ te zeggen. Het wegcijferen van zichzelf en het klaar staan voor anderen kan als een religieuze opdracht beleefd worden. Men heeft niet in de gaten dat altruisten egoisten kweken en dat het soms veel beter voor een ander is ‘nee’te moeten horen dan ‘ja’.

Is overspannenheid schadelijk?
Nee, in principe niet. In de medische literatuur wordt soms betoogd dat dit wel het geval is, maar dit berust mijns inziens op een onjuist herstelprogramma, waarbij de persoon in kwestie te vroeg als zijnde hersteld werd beschouwd.  Indien de 4 herstelfasen op juiste wijze in acht worden genomen kan iemand die overspannen was na het herstel zelfs beter functioneren.   Aangezien overmatige stress voor geen enkele ziekte gunstig is kunnen bestaande ziektes wel tijdelijk verergeren.

Gangbare visie en ‘wet poortwachter’
Indien u werknemer bent, krijgt u tijdens uw overspannenheid geregeld te maken met de arbo-arts=bedrijfsarts. Het beleid van de arbo-arts is gebaseerd op de indruk die deze van uw situatie heeft. Indien hij instemt met de diagnose overspannenheid zal hij zijn beleid waarschijnlijk verder volgens de richtlijnen van de LESA verlopen. Deze landelijke richtlijnen onderschatten de hersteltijd bij overspannenheid en een bedrijfsarts die deze richtlijnen strikt hanteert, iets wat volgens de richtlijnen overigens niet perse noodzakelijk is, kan er gemakkelijk voor zorgen dat de hierna te bespreken fasen eerder langer dan korter duren. Dit komt dan omdat het herstel gefrustreerd wordt. Zie verder Bespreking LESA‘ ; informatie voor bedrijfsarts

Herstel
Ik beveel zelf aan mijn patiënten het door mijzelf ontwikkelde 4-Fasenherstelprogramma aan.
Voor overige mogelijkheden kunt u bij onderstaande links te rade gaan.

Links
informatie voor huisartsen
artikel tijdschrift voor integrale geneeskunde
ervaringen met het 4-fasenherstelprogramma
inzenden ervaring
www.overspannen.nl
www.burnout.nl